National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
ՀԱՅ  ENG  РУС
Home academy [@] sci.am Facebook Page
General Page About Academy Divisions Organizations Members Contact us
Vartan Gregorian
Dr., Professor
COVID-19
Structure
Presidium Members
Documents
Innovation Proposals
Publications
Funds
Conferences
Competitions
Photogallery
Videogallery
Web Resources
Other Academies
"Gitutyun" newspaper
"In the World of Science" Journal
Publications in Press
Notices
Anniversaries
Universities
News
Scientific Results
Diaspora Department presents
Young Scientist Tribune
Our Honored Figures
Announcements
Lindau Nobel Laureate Meeting
Sitemap
Our Honored Figures
Արմեն Թախտաջյան

բույսերի թագավորության հետազոտող, բնության սիրահար

Համաշխարհային ճանաչում ունեցող բուսաբան Արմեն Թախտաջյանը հսկայական ժառանգություն է թողել սերունդներին՝ հարուստ գիտական գրականություն, բուսաբանական գիտության հիմնական ուղղությունները` կարգաբանություն, մորֆոլոգիա, անատոմիա, երկրաբուսաբանություն, հնէաբուսաբանություն, կարիոլոգիա, պալինոլոգիա, ստեղծել է գիտական դպրոցներ, պատրաստել հմուտ մասնագետներ, ովքեր ուսուցչի օրինակով իրենց կյանքը նվիրեցին բույսերի թագավորության ուսումնասիրմանը:

Արմեն Թախտաջյանը հայկական բուսաբանական դպրոցի ստեղծողն է, Բուսաբանության ինստիտուտի հիմնադիրը: Նա կազմել է Հայաստանի բուսականության քարտեզը։ Նրա նախաձեռնությամբ և խմբագրությամբ առաջին անգամ հրատարակվել է «Красная книга СССР» գիտական աշխատությունը: 

Ի պատիվ Արմեն Թախտաջյանի՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի բուսաբանության ինստիտուտը, որի կազմում է Երևանի բուսաբանական այգին, կրում է նրա անունը: Նրա անունն են կրում բուսական և կենդանական աշխարհի բազմաթիվ տեսակներ: 

Արմեն Թախտաջյանը թիկնեղ, համակրելի տղամարդ էր հանրագիտարանային գիտելիքներով, հումորի նուրբ զգացումով: Նրա աշակերտներից մեկը՝ կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Հայկական բուսաբանական ընկերության նախագահ Էլեոնորա Գաբրիելյանը, պատմում է. «Բուսաբանության հանդեպ նրա սերն այնքան մեծ էր, որ մի տեսակ երազանքով, միևնույն ժամանակ չարաճճի ժպիտով և իրեն հատուկ հումորով խոստովանում էր, որ կուզենար բույս լինել, կամ ինչ-որ ծաղիկ: Ես կատակեցի՝ ասելով, որ այդ դեպքում կլիներ ոչ թե էֆեմեր՝ կարճակյաց ծաղիկ, այլ փառահեղ ու վեհասքանչ սեկվոյա»:

Արմեն Թախտաջյանը ծնվել է 1910թ. հունիսի 10-ին՝ Շուշիում, մտավորականի ընտանիքում: Նրա պապը՝ Մելիքսան Թախտաջյանը, ծագումով Տրապիզոնից էր, սովորել էր Մխիթարյան ճեմարանում, զբաղվել՝ լրագրությամբ, ճանապարհորդել՝ աշխարհով մեկ: Հայրը՝ Լեոն Թախտաջյանը, սովորել է Գերմանիայի Լայպցիգի համալսարանում՝ ստանալով գյուղատնտեսի կոչում: Այնուհետև կատարելագործել է իր մասնագիտությունն Անգլիայում, Ֆրանսիայում և Շվեյցարիայում։

  

Լեոն Թախտաջյան, Մելիքսան Թախտաջյան

1908թ. Լեոն Թախտաջյանը տեղափոխվել է Շուշի, որտեղ 1909թ-ին ամուսնացել է նշանավոր Լազարյան գերդաստանի ժառանգ Հերսելյա Ղազարբեկյանի հետ: Նրանց որդուն՝ Արմենին, բնագիտությունը սկսել է հետաքրքրել դեռ մանկությունից, երբ ճանապարհորդում էր հոր հետ։ Հոր անմիջական աջակցությամբ Արմենը ստացել է գիտելիքներ կեսաբանությունից: 

Թախտաջյանների ընտանիքը Թիֆլիս է տեղափոխվել 1918թ.՝ Շուշիում հակահայ տրամադրությունների շիկացումից հետո: Այդ ժամանակ Արմեն Թախտաջյանը 8 տարեկան էր: 

Բուսաբանության նկատմամբ հետաքրքրությունն Արմեն Թախտաջյանի մեջ արթնացրել է նրա ուսուցիչը՝ Ալեքսանդր Մակաշվիլին, Թիֆլիսում ուսանելու տարիներին: Դպրոցում ուսուցումը ռուսերեն լեզվով էր: Կոլեգաների հետ զրույցում Թախտաջյանը հիշել է. «Մենք անգամ չգիտեինք, թե ով որ ազգից է, և բոլորս միմյանց դիմում էինք Դուքով»:

Դպրոցն ավարտելուց հետ Արմեն Թախտաջյանն ընդունվել է Լենինգրադի համալսարանի կենսաբանության ֆակուլտետ, լսել հանրահայտ բուսաբան Վլադիմիր Կոմարովի դասախոսությունները: Նա նաև ուսանել է Թիֆլիսի Մերձարևադարձային կուլտուրաների համամիութենական ինստիտուտում: Դեռևս ուսանողական տարիներին Կովկասի բուսականության մեծագույն գիտակ Դմիտրի Սոսնովսկու ղեկավարությամբ նա կատարել է իր առաջին հետազոտությունները՝ բարձրակարգ բույսերի դասակարգման և էկոլոգիայի վերաբերյալ՝ դառնալով Դմիտրի Սոսնովսկու սիրելի աշակերտներից մեկը։ 

1932թ. երիտասարդ Թախտաջյանը հրավիրվել է Երևան՝ աշխատելու պատմաբանագիտական թանգարանում:

Արմեն Թախտաջյան

Թանգարանի հիմնադիր և ղեկավար Ալեքսանդր Շելկովնիկովը հրաշալի բուսաբանական հավաքածուներ ուներ, որոնց հենքի վրա հետագայում ստեղծվեց Բուսաբանության ինստիտուտի հերբարիումը: Բուսաբանական հավաքածուների համալրման համար Թախտաջյանը գիտարշավներների էր մեկնում ողջ Հայաստանում: Հավաքած բույսերի ուսումնասիրման նպատակով հաճախ լինում էր Լենինգրադում՝ գործակցելով ժամանակի մեծագույն բուսաբանների հետ։ Այս հանդիպումները ձևավորել են նրա գիտական հայացքները։ Նա դարձել է բուսաբանական աշխարհում անդրկովկասյան ֆլորայի գիտակ: Թախտաջյանի ուսուցիչ Դմիտրի Սոսնովսկին մշակաբույսերի հայտնի գիտակ Նիկոլայ Վավիլովին առաջարկել է Թախտաջյանի թեկնածությունը՝ գիտարշավներին ուղեկցելու համար։ Առաջին անգամ Հայաստան այցելած Վավիլովին Հայաստանի բուսական աշխարհը տառացիորեն ապշեցրել է տեսակների և ձևերի հարստությամբ, բազմազանությամբ և հատկապես կուլտուրական բույսերի վայրի ցեղակիցների առատությամբ։ Նրանց ուսումնասիրությունների արդյունքները հիմք են հանդիսացել հետագայում «Էրեբունի» արգելոցի ստեղծման համար:

 «Տարիներ անց մեծ դժվարություններով մեզ հաջողվեց համոզել կառավարությանը, որ ստեղծվի «Էրեբունի» արգելոցը վայրի ցորենների տեսակների պահպանության համար: Այս արգելոցի նշանակությունը շատ կարևոր է հիմա, որտեղ բացի վայրի հատիկավորների տեսակներից հանդիպում են այլ հազվադեպ և վտանգված տեսակներ»,- հիշում է Էլեոնորա Գաբրիելյանը:

Արմեն Թախտաջյանը կազմել է Հայաստանի բուսականության քարտեզը, գրել Հայաստանի քսերոֆիլ բուսականությանը նվիրված մենագրություն, իսկ 1941թ.՝ Հայաստանի բուսաշխարհագրական չափազանց կարևոր ակնարկ, որն այժմ էլ լավագույն տեղեկատուն է կենսաբանների համար:

Արմեն Թախտաջյանը, 1936թ. լինելով Երևանի պետական համալսարանի մորֆոլոգիայի և կարգաբանության ամբիոնի վարիչ, ուսանողներին պատրաստել է գիտական աշխատանքների, պատմել բուսական աշխարհի գաղտնիքների և առանձնահատկությունների մասին, ինչն էլ շատերին ոգևորել է և ուղղորդել դեպի բուսաբանական գիտությունը: Նրա հավատարիմ աշակերտներ Էլեոնորա Գաբրիելյանը և Վանդիկա Ավետիսյանը հիշում են. «1946-1948 թվականներին մենք բառացիորեն հրապուրված էինք Արմեն Թախտաջյանի՝ բարձրակարգ բույսերի մորֆոլոգիայի և սիստեմատիկայի մասին դասախոսություններով, որոնք նա կարդում էր փայլուն հայերենով: Այդ դասախոսությունները մեզ համար դարձան առաջնահերթություն»:

1943-1948թթ. նա դարձել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի բուսաբանության ինստիտուտի հիմնադիրն ու առաջին տնօրենը:

 

Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի բուսաբանության ինստիտուտ 1980թ.

Արմեն Թախտաջյանի գիտակրթական գործունեությունը Հայաստանում երկար չի տևել: Թախտաջյան գիտնականի ձեռքբերումները քառասունականների վայ գիտնականներին հանգիստ չէին տալիս: Նրան վերագրել են մեղադրանքներ՝ «վեյսմանիզմ», «մենդելիզմ», ու հեռացրել զբաղեցրած բոլոր պաշտոններից: 1949թ. նա տեղափոխվել է Լենինգրադ, որտեղ սկսվել է Թախտաջյանի գիտակրթական գործունեության նոր ժամանակաշրջանը: Իմանալով նրա նկատմամբ հետապնդումների մասին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ռեկտոր, հայտնի մաթեմատիկոս Ալեքսանդր Ալեքսանդրովը հրավիրել է նրան համալսարան, նա նշանակվել է Կենսաբանահողագիտական ֆակուլտետի դեկան: 1954թ. Արմեն Թախտաջյանն արդեն Համամիութենական բուսաբանության ինստիտուտի Հնէաբուսաբանության բաժնի վարիչն էր, 1962թ.՝ Բարձրակարգ բույսերի բաժնի վարիչը, իսկ 1976թ.՝ ինստիտուտի տնօրենը: 

Մինչ Լենինգրադ տեղափոխվելը՝ 1947թ-ին, Արմեն Թախտաջյանն ամուսնացել է լեզվաբան, մաթեմատիկոս Ալիսա Դավթյանի հետ: 1950թ. ծնվել են նրանց որդին՝ Լեոնը, իսկ 1956թ-ին՝ երկվորյակներ Ելենան և Սուրենը: Որդիները շարունակել են ծնողների գիտական ուղին: Լեոն Թախտաջյանը ֆիզիկական գիտությունների դոկտոր է, Սթոնի Բրուք համալսարանի պրոֆեսոր: Սուրեն Թախտաջյանը պատմական գիտությունների թեկնածու է, զբաղվում է բանասիրությամբ և պատմագիտությամբ: 

Լենինգրադ տեղափոխվելուց հետո Թախտաջյանը երբեք չի խզել կապերը Հայաստանի հետ: Նրա աշակերտները հիշում են, որ Թախտաջյանն ամեն տարի գալիս էր Հայաստան, իրականացնում գիտարշավներ: «Նա մասնակցեց Խոսրովի արգելոցի փրկման գործին: Շարունակեց համալրել իր կողմից ստեղծված հայկական բուսաբանական դպրոցը՝ միաժամանակ կրթելով այլազգի աշակերտների: Այսօր նրանք շարունակում են իրենց ուսուցչի նվիրական գործը»,- պատմում է Էլեոնորա Գաբրիելյանը:

Էլեոնորա Գաբրիելյան

Արմեն Թախտաջյանն իր աշակերտներին հանդիպում էր ոչ միայն Երևանում: Երբ Սանկտ Պետերբուրգ ժամանած աշակերտներն օթևան չէին ունենում, գիշերում էին Թախտաջյանի բնակարանում, և բոլորը հպարտությամբ էին պատմում իրենց այդ այցերի մասին: ԵՊՀ բուսաբանության և սնկաբանության ամբիոնի դոցենտ Աստղիկ Պողոսյանը պատմում է. «Թախտաջյանը սիրում էր նկարել բնանկարներ: Բարեկամություն էր անում Սարյանի, Մինասի հետ: Նրանք նաև խորհուրդներ էին տալիս կամ ուղղումներ անում աշխատանքներում, և շատ գեղեցիկ բնանկարներ էին ստացվում: Դրանք նվիրում էր իր աշակերտներին՝ որպես համակրանքի, սիրո նշան»: 

Արմեն Թախտաջյանը հրապարակել է «Երկրի ֆլորիստիկական մարզերը» կարևոր աշխատությունը, որի համար 1981թ. նրան շնորհվել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակ։ XX դարի խոշորագույն բուսաբաններից Ջորջ Լեդյարդ Ստեբինսն այսպես է գնահատել այդ գիրքը. «Աշխարհի բույսերի այս դասակարգումը լավագույնն է մինչև հիմա եղածներից»։

1999թ. Արմեն Թախտաջյանը հանկարծակի կորցրել է տեսողությունը: Չնայած դրան՝ նա շարունակել է իր գիտական գործունեությունը, ավարտել և Գերմանիայում հրատարակել է «Flowering plants» մեծածավալ աշխատությունը: Այդ տարիներին հրատարակվել են նաև «Грани Эволюции» և «Principia tectologia. «Принципы организации и трансформации сложных систем: эволюционный подход» գրքերը: Նա հեղինակել է նաև “Жизнь растений” մոնումենտալ յոթհատորյակի երեք հատորները։

Նա սիրում էր ճանապարհորդել: Այցելել է աշխարհի բազմաթիվ քիչ ուսումնասիրված տարածքներ՝ անելով նորանոր բացահայտումներ: «Դմիտրի Մենդելեև» ջերմանավով մեկնել է խաղաղօվկիանոսյան գիտարշավի, այցելել Սինգապուր, Ֆիջի, Սամոա, Նոր Գվինեա, Նոր Զելանդիա, Նոր Կալեդոնիա, Ավստրալիա: «Այդ ուղևորության ժամանակ Թախտաջյանին հաջողվեց ոչ միայն տեսնել հանրահայտ Դեգեներիա ֆիջիական

 Դեգեներիա ֆիջիական

(Degenerie vitiensis) բուսատեսակը, այլև բացահայտել այդ բույսի փոշոտման եղանակը: Նա պարզեց, որ այդ բույսը փոշոտվում է բզեզների միջոցով: Արմեն Թախտաջյանին հաջողվեց հավաքել բզեզներ անմիջապես դեգեներիայի ծաղիկներում: Պարզվեց, որ այդ բզեզները պատկանում են Հապտոնկուս (Haptoncus) ցեղի՝ գիտության համար նոր տեսակին (ընտանիք Nitidulidae), որն ի պատիվ Արմեն Թախտաջյանի կոչվեց Հապտոնկուս Թախտաջյանի (H. Takhtajanii)»,- պատմում է Էլեոնորա Գաբրիելյանը:

Գիտության նվիրյալը գիտակազմակերպչական բարձր որակների, գիտական մտքի և մարդ տեսակի շնորհիվ ճանաչվեց և սիրվեց աշխարհի գիտական հանրության կողմից: Նա “Ботанический журнал” (Սանկտ-Պետերբուրգ) հանդեսի գլխավոր խմբագիրն էր, Հայկական աշխարհագրական ընկերության նախագահ, Համախորհրդային բուսաբանական ընկերության նախագահ, Լոնդոնի Լինեյի ընկերության արտասահմանյան անդամ, Հնդկաստանի Հնէաբուսաբանական ընկերության պատվավոր անդամ, ԱՄՆ-ի, Նորվեգիայի, Լեհաստանի, Ֆինլանդիայի գիտությունների ակադեմիաների արտասահմանյան անդամ, «Լեոպոլդինա» գերմանական բնագիտության ակադեմիայի անդամ:

Գիտության բնագավառում ունեցած մեծ վաստակի համար նա արժանացել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման, պարգևատրվել Լենինի շքանշանով, երկու անգամ՝ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով, Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով, «Անձնվեր աշխատանքի համար» ոսկե մեդալով, Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով, ՀՀ ԳԱԱ «Ոսկե» մեդալով: Նա ԽՍՀՄ պետական մրցանակի, Վ. Կոմարովի և Ռ. Ալերտոնի անվան մրցանակների դափնեկիր էր:

Արմեն Թախտաջյանի դուստր Ալլա Մովսեսյանի այցը ՀՀ ԳԱԱ Թախտաջյանի անվան բուսաբանության ինստիտուտ

Արմեն Թախտաջյանի պատվին նկարագրվել և անվանակոչվել են բազմաթիվ կարգաբանական տաքսոններ. բրածո բույսերից՝ 1-ական կարգ, ընտանիք, ցեղ և 8 տեսակ, ժամանակակից բույսերից՝ 1-ական ընտանիք, ենթաընտանիք, տրիբա, 4 ցեղ և 21 տեսակ, կենդանիներից՝ 2 տեսակ: 

Արմեն Թախտաջյանը կյանքից հեռացել է 2009թ.: Նրան հուղարկավորել են Սանկտ Պետերբուրգի Սմոլենսկյան հայկական գերեզմանատանը:

Արմեն Թախտաջյանն իր ամբողջ կյանքը նվիրել է գիտությանն ու մարդկությանը ծառայելուն: Նա հեռացավ՝ թողնելով հարուստ գիտական ժառանգություն, ավանդույթներ, որոնք այսօր էլ նրա աշակերտները շարունակում են:

Վիկտորյա Բուռնազյան


Notices








The Institute of Physical Research of NAS of Armenia in collaboration with the IPR Armenia Optica Student Chapter have announced a photo contest entitled "Light through the Eyes of a Photographer" dedicated to the International Day of Light. The registration deadline for the competition is May 1

Ս.թ. ապրիլի 10-ին ժ. 15:00-ին ՀՀ ԳԱԱ նիստերի դահլիճում (Բաղրամյան պող., 24) տեղի կունենա սեմինարների շարքի երրորդ հանդիպումը՝ «Հավաքում ենք փաթիլ. ատոմներից դեպի մոլեկուլ և բյուրեղ» խորագրով: Որպես մոդերատոր հանդես կգա անվանի քիմիկոս, SKOLKOVO-ի գիտության և տեխնոլոգիաների ինստիտուտի պրոֆեսոր Արտեմ Օհանովը

On April 5 2024, a seminar on the topic "Advanced channeling Technologies: Strong external Electromagnetic fields to guide charged and Neutral Beams" will be held at the conference hall of the NAS RA Presidum which will be presented by professor of the Institute of Nuclear Physics (Italy) Sultan Dabagov

On April 1st 2024, a seminar on the topic "Magnetometry with nuclear spin-polarized 14N in NV centers in diamond" will be held at the conference hall of the RA NAS Presidium which will be presented by professor of the University of Latvia Marcis Auzinsh

The Shirak Center for Armenological Studies of NAS RA is starting to publish the 1 (27) volume of the "Scientific Works" journal for 2024. Priority is given to articles in English and Russian. The deadline for receiving articles is March 1, 2024

Международный инновационный центр нанотехнологий СНГ (МИЦНТ СНГ) при поддержке Межгосударственного фонда гуманитарного сотрудничества государств - участников СНГ (МФГС) и Объединенного института ядерных исследований объявляет о проведении конкурса на соискание грантов на разработку проектов в рамках деятельности МИЦНТ СНГ в 2024 году и очередной Стажировки молодых ученых и специалистов стран СНГ в Дубне в апреле - мае 2024года

ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2020-2024թթ. գերակայության ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ

Publications in Press
12/04/2024

Մեկնարկել է «Երկակի նշանակության գիտական նախագծեր 2024» մրցույթը
escs.am
12/04/2024

Նոր կարգ՝ ուղղված արշավախմբերի կազմակերպանը, գիտական գործուղման ճանապարհածախսի փոխհատուցմանը
escs.am
11/04/2024

Արցախի՝ աղվանական ներկայացվող կոթողները որևէ կապ չունեն աղվանների և կովկասյան բնիկ հանրույթների հետ․ Monument Watch
news.am
09/04/2024

Ակադեմիական, քաղաքական եւ դիվանագիտական պայքարները պետք է միասին ընթանան. Գիտնական
aravot.am
This site has been visited
6 947 243

times since 01.01.2005
National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
NAS RA Logo (black, blue)
Top Website last updated on:  18:05, 12/04/2024 Top
General Page - About Academy - Divisions - Organizations - Members - Contact us - Structure - COVID-19
Presidium Members - Documents - Innovation Proposals - Publications - Funds - Conferences - Competitions
Photogallery - Videogallery - Web Resources - Other Academies - "Gitutyun" newspaper - "In the World of Science" Journal - Publications in Press
Notices - Anniversaries - Universities - News - Scientific Results - Diaspora Department presents - Young Scientist Tribune
Our Honored Figures - Announcements - Lindau Nobel Laureate Meeting - Sitemap
© Copyright 1998-2024 All Rights Reserved.
Website is created and supported by Academical Scientific Research Computer Network of Armenia (ASNET-AM)
For any suggestions write to webmaster {[ at ]} sci.am