National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
ՀԱՅ  ENG  РУС
Home academy [@] sci.am Facebook Page
General Page About Academy Divisions Organizations Members Contact us
Zadig Mouradian
Dr. of Phys.-Math. Sciences
COVID-19
Structure
Presidium Members
Documents
Innovation Proposals
Publications
Funds
Conferences
Competitions
Photogallery
Videogallery
Web Resources
Other Academies
"Gitutyun" newspaper
"In the World of Science" Journal
Publications in Press
Notices
Anniversaries
Universities
News
Scientific Results
Diaspora Department presents
Young Scientist Tribune
Our Honored Figures
Announcements
Lindau Nobel Laureate Meeting
Sitemap
Our Honored Figures
Սերգեյ Համբարձումյան

ականավոր գիտնականի և հասարակական գործչի 100-ամյակի կապակցությամբ

Լրացավ մեր ժամանակների ականավոր գիտնական, դեֆորմացվող պինդ մարմնի մեխանիկայի բնագավառում մի շարք գիտական նոր ուղղությունների ստեղծող, մեխանիկայի հայկական գիտական դպրոցի հիմնադիրներից մեկի, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս՝ Սերգեյ Համբարձումյանի ծննդյան 100 տարին։
   Սերգեյ Ալեքսանդրի Համբարձումյանը ծնվել է Ալեքսանդրոպոլում (Գյումրի) 1922թ. մարտի 17–ին, իրավաբանի ընտանիքում։ 1942թ. գերազանցությամբ ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի շինարարական մեխանիկայի ֆակուլտետը և նշանակվել դասախոսական աշխատանքի նույն ինստիտուտում։ 1945–46թթ. սովորել է ասպիրանտուրայում, իսկ 1946թ. նա արդեն գիտության թեկնածու էր։ 1952թ. Մոսկվայում՝ մեխանիկայի պրոբլեմների ինստիտուտում պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն և նրան շնորհվում է տեխնիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան, 1953–ին շնորհվում է պրոֆեսորի կոչում, 1956թ. ընտրվում է Հայաստանի ԳԱ թղթակից–անդամ, իսկ 1965թ.՝ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1946–55թթ. ԳԱ կառուցվածքների ինստիտուտում աշխատանքային գործունեության ընթացքում զբաղեցրել է ավագ գիտաշխատողի, սեկտորի վարիչի, ինստիտուտի փոխտնօրենի գիտական պաշտոնները։

   Ս.Ա.Համբարձումյանի ամենաակտիվ մասնակցությամբ 1955թ. հիմնադրվում է ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտը, որի տնօրենն էր նա 1959–71թթ.։ Այդ և հետագա տարիներին  Ս.Ա.Համբարձումյանը գործադրեց մեծ ջանքեր Հայաստանում մաթեմատիկայի և մեխանիկայի զարգացման համար, որի ապացույցներից է 1971թ. երկու անկախ ինստիտուտների ստեղծումը։ 1971–77թթ. Ս.Ա. Համբարձումյանը ԳԱ մեխանիկայի ինստիտուտի տնօրենն էր։ Նրա ջանքերով ակադեմիայում ստեղծվում է ֆիզիկա–տեխնիկական և մեխանիկայի բաժանմունքը, որի ակադեմիկոս–քարտուղարն էր 1971–74 թվականներին։ 1974–77թթ. նա ակադեմիայի փոխպրեզիդենտն էր։ 1977–91թթ.՝ Հայաստանի մայր ԲՈՒՀ–ի՝ Երևանի պետական համալսարանի ռեկտորը։ 1971–2011թթ․նա գիտությունների ակադեմիայի նախագահության անդամ էր, 1991–2018թթ. գիտությունների ակադեմիայի նախագահության խորհրդատու էր, 1992թ.–ից՝ ԳԱԱ մեխանիկայի ինստիտուտի պատվավոր տնօրեն։

   Ս.Ա. Համբարձումյանի առաջին իսկ աշխատանքները գրավեցին համաշխարհային գիտական հասարակության ուշադրությունը՝ նախադրյալ հանդիսանալով այդ տարիներին նոր ձևավորվող մեխանիկայի հայկական դպրոցի միջազգային ճանաչման համար։ Ս.Ա. Համբարձումյանի կողմից կառուցվեց անիզոտրոպ շերտավոր սալերի և թաղանթների դասական տեսությունը, որը մեծ կիրառություն գտավ բարակապատ համակարգերի հաշվարկներում, մասնավորապես ավիացիոն տեխնիկայում, սուզանավերի և հրթիռների հաշվարկներում։

   Մոսկվայի “Նաուկա” հրատարակչության կողմից հրատարակված Ս.Ա. Համբարձումյանի “Անիզոտրոպ թաղանթների տեսություն” (1961թ.) և “Անիզոտրոպ սալերի տեսություն” (1967թ., 2–րդ հրատ. Մ, “Նաուկա” 1988թ.) մենագրությունները լայն տարածում գտան և հանդիսանում են սեղանի գրքեր նորագույն տեխնիկայի շատ նախագծային կազմակերպություններում և կոնստրուկտորա–տեխնոլոգիական բյուրոներում։ Նրանք թարգմանվեցին անգլերեն և հրատարակվեցին ԱՄՆ–ում 1964 և 1969 թվականներին, իսկ ճապոներեն՝ 1975թ.։Ս.Ա. Համբարձումյանի կողմից առաջարկվեցին սալերի և թաղանթների ճշգրտված տեսություններ, որոնք հնարավորություն ընձեռեցին հաշվարկելու ժամանակակից կոմպոզիցիոն նյութերից պատրաստված բարակապատ համակարգերը և խթան 

հանդիսացան տեսական խորը հետազոտությունների համար։ Այդ արդյունքները ամփոփված են նրա “Անիզոտրոպ թաղանթների ընդհանուր տեսություն” մեծածավալ մենագրությունում, հրատարակված “Նաւկա” հրատարակչության կողմից 1974թ. և թարգմանաբար հրատարակված ԱՄՆ–ում՝ 1991թ.։Համբարձումյան գիտնականին յուրահատուկ էր նորի սուր զգացողությունը, որը մեկ անգամ ևս դրսևորվեց բարակ մարմինների էլեկտրամագնիսաառաձգականությանը և ձգման ու սեղման տարբեր կոշտություններ ունեցող մարմինների

առաձգականության տեսությանը նվիրված աշխատություններում։ Նրա “Սալերի և թաղանթների մագնիսաառաձգականություն” (“Նաւկա”, 1977թ., համահեղինակներ Գ.Բաղդասարյան, Մ.Բելուբեկյան), “Տարամոդուլ առաձգականության տեսություն” (“Նաւկա”, 1982թ) մենագրություններն առաջինն էին և կանխորոշեցին այս ուղղությունների հետագա զարգացումը ողջ աշխարհում։ Հետաքրքիր արդյունքներ են ստացվել առաձգամածուցիկ մարմնի ոչ գծային տեսության վերաբերյալ։ Գիտական մի նոր ուղղությանն է նվիրված ևս մեկ հիմնարար մենագրություն՝ “Թաղանթների և սալերի միկրոպոլյար տեսություն”(ԳԱԱ, 1999թ.):

   Ս.Ա. Համբարձումյանի կողմից ստացված շատ արդյունքներ տեղ են գտել նորագույն տեխնիկայի համար հույժ կարևոր մի շարք տեղեկագրերում։Ս.Ա. Համբարձումյանի գիտական գործունեությունը ուղեկցվել է գիտական և մանկավարժական բարձրորակ կադրերի մի քանի սերունդների աճեցմամբ։ Նրա անմիջական ղեկավարությամբ պաշտպանվել են ավելի քան չորս տասնյակ թեկնածուական և դոկտորական ատենախոսություններ, այդ թվում աշխարհի տարբեր երկրներից։ Նա 1943–46թթ. դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, իսկ 1948 թվականից՝ Երևանի պետական համալսարանում։ Լինելով ԵՊՀ ռեկտոր և ԳԱԱ փոխպրեզիդենտ, նա հատուկ ուշադրություն է դարձրել ոչ միայն բնական գիտությունների զարգացմանը, այլ նաև էապես նպաստել է հայագիտության զարգացմանը։ Նրա նախաձեռնությամբ առանձին մատենշարով լույս են ընծայվել դարերի ընթացքում ստեղծված հայ պատմագիտության և գրականության կոթողային գանձերը։Լինելով ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր և նախագահության անդամ, Համբարձումյան – քաղաքացին փայլատակեց իր հայրենասիրությամբ։ Որպես մեր ժողովրդի նորագույն պատմության փայլուն էջ, ընդմիշտ կմնա նրա հայտնի բանակռիվը Միխայիլ Գորբաչովի հետ։ Այն ոգևորեց և վստահություն ներշնչեց մեր ազգի զավակներին Արցախյան գոյամարտում։

   Ս.Ա. Համբարձումյանը աստղագիտության միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս էր, միջազգային ճարտարագիտության ակադեմիայի պատվավոր անդամ, գիտության, կրթության, արդյունաբերության և արվեստի միջազգային ակադեմիայի (ԱՄՆ) իսկական անդամ, Հայաստանի փիլիսոփայության ակադեմիայի պատվավոր ակադեմիկոս, Հայաստանի ճարտարագիտական ակադեմիայի ակադեմիկոս, Ռուսատանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, Ռուսաստանի տեսական և կիրառական մեխանիկայի ազգային կոմիտեի նախագահության անդամ, Սլովակիայի ԳԱ մեխանիկների միության պատվավոր անդամ, Բրատիսլավայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Պենսիուլի ինֆորմատիկայի, տեխնոլոգիայի և բիզնեսի ինստիտուտի (ԱՄՆ) պատվավոր պրոֆեսոր, Հայաստանի Հանրապետության մեխանիկների միության հիմնադիրը և պատվավոր նախագահը, Հայաստանի ԳԱԱ Զեկույցներ ամսագրի խմբագիրը, գիտական և մասնագիտական մի շարք խորհուրդների անդամ։ Նա եղել է Լենինյան և Պետական մրցանակների կոմիտեի անդամ։
   Գիտության ականավոր գործիչ Ս.Համբարձումյանը պարգևատրվել է “Տիգրան Մեծ”, “Սուրբ Մեսրոպ” և “Սուրբ Սահակ” շքանշաններով, Լենինի, “Աշխատանքային կարմիր դրոշի”, Յան Կոմենսկու, “Հոկտեմբերյան հեղափոխության”, “Պատվո նշան”, ՌԴ և ՀՀ ժողովուրդների “Բարեկամություն”  շքանշաններով և մեդալներով։ Գիտելիքների պրոպագանդման գործում մեծ ավանդի համար նա պարգևատրվել է Ս.Վ.Վավիլովի անվան մեդալով, իսկ գիտության և կրթության ասպարեզներում ունեցած ակնառու ծառայությունների համար՝ Երևանի պետական համալսարանի մեդալով և միջազգային ճարտարագիտական ակադեմիայի “Մեծ արծաթե մեդալով և մրցանակով”, Մոնպելյեի համալսարանի “Ոսկե մեդալով”։ Նա Մոնպելյեի (1986թ.), Գյումրու (1997թ.) և Երևանի (2012թ.) պատվավոր քաղաքացի էր։

   Անգնահատելի է Ս.Ա. Համբարձումյանի թողած գիտական մեծ ժառանգությունը։ Ս.Ա. Համբարձումյանի ստեղծած գիտական ուղղություններն ու գաղափարները այսօր էլ շարունակում են հաջողությամբ զարգացնել նրա աշակերտներն ու համախոհները, որոնք երկար տարիներ կպահպանեն ականավոր գիտնականի, հիանալի մանկավարժի, փայլուն հռետորի ու վեհանձն մարդու պայծառ հիշատակը։


Notices








Ս.թ. հունիսի 5-ին ժամը 15:00 ՀՀ ԳԱԱ նիստերի կլոր դահլիճում տեղի կունենա գիտական զեկուցում հետևյալ թեմայով`«ԳԵՈՊԱՐԿԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ»

On 15 May 2024, at 14.00 a seminar on the topic "Astronomy in the crossroads of multidisciplinary and interdisciplinary sciences" will be held at the conference hall of Presidium of the NAS RA, which will be presented by the director of the Byurakan Astrophysical Observatory after V. Ambartsumian, cand.(phys.-math.) Areg Mickaelian

Международный инновационный центр нанотехнологий СНГ (МИЦНТ СНГ) при поддержке Межгосударственного фонда гуманитарного сотрудничества государств - участников СНГ (МФГС) и Объединенного института ядерных исследований объявляет о проведении конкурса на соискание грантов на разработку проектов в рамках деятельности МИЦНТ СНГ в 2024 году и очередной Стажировки молодых ученых и специалистов стран СНГ в Дубне в апреле - мае 2024года

ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2020-2024թթ. գերակայության ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ

Publications in Press
19/05/2024

Շիրակի ջրանցքի հետազոտություն՝ կառուցումից մեկ դար անց
1lurer.am
19/05/2024

Այցելուները կդառնան երկրաբաններ. «Թանգարանների գիշեր»-ը՝ Երկրաբանական թանգարանում
1lurer.am
19/05/2024

Հավատարիմ հայրենի ավանդույթներին. «Հայագիտակ»
hy.armradio.am
18/05/2024

ԳԱԱ լաբորատորիաներից մեկը 160 մլն դրամանոց սարք է ստացել. 2024-ին 4.2 մլրդ կտրամադրվի սարքերի համար
1lurer.am
This site has been visited
6 979 230

times since 01.01.2005
National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
NAS RA Logo (black, blue)
Top Website last updated on:  14:21, 24/05/2024 Top
General Page - About Academy - Divisions - Organizations - Members - Contact us - Structure - COVID-19
Presidium Members - Documents - Innovation Proposals - Publications - Funds - Conferences - Competitions
Photogallery - Videogallery - Web Resources - Other Academies - "Gitutyun" newspaper - "In the World of Science" Journal - Publications in Press
Notices - Anniversaries - Universities - News - Scientific Results - Diaspora Department presents - Young Scientist Tribune
Our Honored Figures - Announcements - Lindau Nobel Laureate Meeting - Sitemap
© Copyright 1998-2024 All Rights Reserved.
Website is created and supported by Academical Scientific Research Computer Network of Armenia (ASNET-AM)
For any suggestions write to webmaster {[ at ]} sci.am