National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
ՀԱՅ  ENG  РУС
Home academy [@] sci.am Facebook Page
General Page About Academy Divisions Organizations Members Contact us
Garegin A. Tosunyan
Doctor of Law, Prof.
COVID-19
Structure
Presidium Members
Documents
Innovation Proposals
Publications
Funds
Conferences
Competitions
Photogallery
Videogallery
Web Resources
Other Academies
"Gitutyun" newspaper
"In the World of Science" Journal
Publications in Press
Notices
Anniversaries
Universities
News
Scientific Results
Diaspora Department presents
Young Scientist Tribune
Our Honored Figures
Announcements
Lindau Nobel Laureate Meeting
Sitemap
Young Scientist Tribune
Նարեկ Մարտիրոսյան

«Օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների գործունեության լուսաբանումը միջազգային ամսագրերում դիվանագիտական նշանակություն ունի»

Նարեկ Մարտիրոսյանը ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի հայցորդ է եղել, պատրաստվում է ատենախոսության պաշտպանությանը՝ «Օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների գործունեությունը 1908-1915թթ.» թեմայով: Ուսումնասիրել է ՀՀ-ում և ՌԴ-ում առկա արխիվային նյութերը [1], Օսմանյան խորհրդարանի արձանագրությունները [2], ժամանակի արևմտահայ մամուլը [3]: Հինգ հոդվածի հեղինակ և մեկ գրքի համահեղինակ է: Կարծում է, որ ատենախոսության ընդգրկած ժամանակաշրջանի վերաբերյալ կարելի է նոր խոսք ասել, եթե հնարավորություն լինի ծանոթանալու թուրքական՝ դեռևս չուսումնասիրված արխիվներին:

Համարում է, որ թեման ընդգրկող ժամանակաշրջանի և՛ ուսումնասիրությունը, և՛ միջազգային հեղինակավոր ամսագրերի [4] միջոցով գիտական հանրությանը ներկայացնելն անհրաժեշտ է երկու տեսանկյունից: Նախ, 1908-1915թթ. իրադարձությունները նոր մոտեցումներով լուսաբանելը հնարավորություն կստեղծի հաջորդ ուսումնասիրությունները կատարել բոլորովին այլ՝ միջազգային ընդունելի ձևաչափերով։ Երկրորդ՝ պատմագիտական հարցերի անաչառ լուսաբանման արդյունքում հայ-թուրքական դիվանագիտական հարաբերությունները կդրվեն գործնական ուղու վրա: 

-Հայ դիվանագիտական միտքը պետք է պատրաստ լինի բանակցությունների ցանկացած սցենարի։ Գալիք մարտահրավերներին դիմակայելու համար անհրաժեշտություն է դառնում օր առաջ հասկանալու թուրք դիվանագետների, քաղաքական ու պետական գործիչների կողմից հնչող տրամագծորեն հակադիր հայտարարությունների իրական դրդապատճառներն ու նպատակները։ Ժամանակաշրջանի (1908-1915թթ.) [5] խնդիրների բացահայտումը և վերհանումը հնարավորություն կտա առավել մոտիկից ծանոթանալու ՀՀ-ի հետ հարաբերությունների համատեսքտում թուրքական դիվանագիտության մոտեցմանը հայկական հարցին, մասնավորապես՝ նրա ենթաճյուղերը դարձած սփյուռքի հարցին և Արցախի հարցին։ Հիմնահարցի լուսաբանումն առավել քան արդիական ու հրատապ է մեր օրերում։

-Պարոն Մարտիրոսյան, ի՞նչ խնդիրների եք անդրադարձել հիմնահարցի ուսումնասիրության ընթացքում։ 

-Որպես անկյունաքար ընդունել եմ ընտրական օրենքի և ընտրախախտումների հիմնախնդիրը, դատաիրավական, վարչատնտեսական խնդիրները, ազգային, հողային [6] և զորակոչի հարցերը, ինչպես նաև՝ կիլիկիահայերի կոտորածի հարցը [7]:

-Ո՞ր պատմագետի տեսանկյուն եք հիմնաքարային համարում Ձեր ուսումնասիրության շրջանակում: Ինչո՞ւ:

-Ինձ համար հիմնաքարային է Վ. Տատրյանի [8] տեսանկյունը։ Ուսումնասիրելով հնարավորինս շատ բազմալեզու սկզբնաղբյուրներ, հեղինակը կատարել է վիթխարի աշխատանք [9] խնդրի ուսումնասիրման գործում՝ միաժամանակ պահպանելով անաչառությունը։

-Ի՞նչ այլ աղբյուրներից եք օգտվել:

-Ուզում եմ առանձնացնել Հայաստանի արխիվներում պահվող նյութերից՝ մեր հիմնահարցին վերաբերող փաստաթղթերը: Այդպիսիք են «Հողային գրավմանց հանձնաժողովի» տեղեկագիրը, արևմտահայության  ջարդերի վերաբերյալ Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքի նամակը Ամենայն հայոց կաթողիկոսին, «ՀՅԴ-Իթթիհատ հարաբերությունների հաստատումը,  սրումը, ընդհատումը» և այլք։ Ի դեպ, ժամանակի հայ գործիչների հուշերն ու աշխատությունները ևս մեծ դերակատարում ունեն Օսմանյան կայսրության ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական հիմնախնդիրների բուն էության և դրանց  լուծմանն ուղղված հայ պատգամավորների, կուսակցությունների և հասարակական-քաղաքական գործիչների, ջանքերի լուսաբանման, ինչպես նաև թուրք հեղինակների՝ իրադարձությունները գլխիվայր ցույց տալու փորձերը բացահայտելու գործում։ 

-Ի՞նչ եզրահանգման եք եկել օտարերկրյա աղբյուրներն ուսումնասիրելիս:

-Օտարերկրյա արխիվների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տվել ծանոթանալու ժամանակի երկու տերությունների՝ հայ ժողովրդի և Հայկական հարցի  նկատմամբ ունեցած դիրքորոշումների վերաբերյալ։ Ռուս և թուրք պաշտոնյաների հուշերի ուսումնասիրման արդյունքում հնարավոր է դառնում պատկերացում կազմել նրանց՝ հայկական բարենորոգումների վերաբերյալ ունեցած կեցվածքի վերաբերյալ։ Երիտթուրք պաշտոնյաների հուշերին ծանոթանալով՝ կարելի է հասկանալ, թե ինչով էին պայմանավորված հայերի նկատմամբ թուրք քաղաքական գործիչների ծրագրերը։ 

-Իսկ ի՞նչ տարբերություններ կամ հակասություններ եք արձանագրել հայ և թուրք պատմագիտական մոտեցումներում:

-Էական հակասություններ են նկատվել երիտթուրք պաշտոնյաների հուշերի և մնացյալ աղբյուրների միջև։ Օրինակ, կա ակնհայտ հակասություն Հակոբ Պապիկյանի զեկուցագրի [10] բովանդակության և Երիտթուրք պաշտոնյաների, մասնավորապես Ջեմալ փաշայի՝ Ադանայի ջարդերի վերաբերյալ մոտեցումների մեջ: Վերջինս փորձում է հերքել իր և կուսակցական ընկերների կապը Ադանայի ջարդերի հետ: Հերքելու փորձ է արվում նաև Թալեաթի հուշերում: Նա նշում է, որ Ադանայի  ջարդերին մասնակցել են Կոստանդնուպոլսից վտարված հետադիմական ուժերը, ինչի մասին իրեն հայտնել է անձամբ Հ. Պապիկյանը։ Մինչդեռ Պապիկյանն իր տեղեկագրում նշել է հակառակը, որ կիլիկիահայերի ջարդերի կազմակերպիչները և Կոստանդնուպոլսից ջարդարարներին «գործուղելու» հեղինակները երիտթուրք ղեկավարներն են։ 

Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի հանրապետության՝ Օսմանյան խորհրդարանական արձանագրություններին, ապա դրանք բառացի համապատասխանում են ժամանակի արևմտահայ մամուլում հրապարակված խորհրդարանի նիստերի արձանագրումներին։ 

-Պարոն Մարտիրոսյան, Դուք “The prevention act of the Armenian deputies of the Ottoman Parliament against the collapse of the Empire. The collapse of empires in the 20th century, new states and new identities” գրքի [11] համահեղինակ եք: Ի՞նչ աշխատանք եք կատարել:

-Հեղինակած հատվածը վերաբերում է 1908-1912թթ. Օսմանյան կայսրության ներքին և արտաքին քաղաքական դրությանը, խորհրդարանում հայ պատգամավորների գործունեությանը։ Վերհանվել են ներքաղաքական [12] և արտաքին քաղաքական [13] հիմնախնդիրները, դրանց արդյունքում առաջացած ճգնաժամերը և հայ պատգամավորների՝ իրավիճակի հանգուցալուծմանն ուղղված քայլերը՝ սկսած սահմանադրական բարեփոխումներից և պատերազմական դժվարությունների հաղթահարումից, վերջացրած իթթիհատ-իթիլյաֆ կոնֆլիկտի հարթեցմանն ուղղված գործողություններով։

Ժամանակաշրջանի իրադարձությունների ուսումնասիրման արդյունքում հանգել ենք այն համոզմանը, որ Օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորները ջանք ու եռանդ չեն խնայել ներքաղաքական խնդիրների լուծման և կայսրությունը փլուզումից փրկելու համար։ Միաժամանակ հիմնահարցի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ երիտթուրքական իշխանությունները ոչ միայն չգնահատեցին հայ պատգամավորների գործունեությունը, այլև ճիշտ հակառակ վերաբերմունքին արժանացրին իրենց հայ գործընկերներին, և շարունակեցին պետականակործան քաղաքականությունը։ 

-Թեմայի վերաբերյալ հետագա աշխատանքներում ո՞ւմ հետ կցանկանայիք համագործակցել:

-Լիբանանահայ պատմաբան Եղիկ Ճերեճյանի հետ, ով աշխատություններ է հեղինակել 1912թ. Օսմանյան երեսփոխանական ընտրությունների, խորհրդարանի պատգամավոր Մեծն Մուրատի [14] և ժամանակի այլ գործիչների մասին։

Ծանոթագրություններ

  1. АВПРИ (Архив внешней политики Российской империи), ф.113, Канцелярия министра иностранных дел, оп. 470, https://idd.mid.ru/arhivy-mid-rossii1/-/asset_publisher/WsjViuPpk1am/content/arhiv-vnesnej-politiki-rossijskoj-imperii.
  2. Խորհրդարանի արձանագրություններ (Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi), https://www.tbmm.gov.tr/.
  3. Մ.Վ. Հովսեփյան, դասախոսություններ, «Արևմտահայ մամուլի պատմություն (1832-1915 թթ.)», խմբ.՝ Ն. Մարտիրոսյան, Երևան, ԵՊՀ, 2014թ., http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=351388&query_desc=kw%2Cwrdl%3A%20արևմտահայ%20մամուլ:
  4. Scimago-ն ցուցադրում է 1996 թ.-ից ի վեր Scopus տվյալների բազայում թվարկված ամսագրերի գործունեությունը: Ապահովում է ազատ հասանելիություն, ներկայացնում է երկրների հրապարակումների վարկանիշները, https://www.scimagojr.com/journalrank.php?fbclid=IwAR2FYXQ_8CJCvbAQu2ldI6E2bXqPNsyT6B50WFEFVO5LfHOBGuAsCCFKPeM:
  5. Ն. Մարտիրոսյան, «1908 թ. երիտթուրքական հեղաշրջումը և խորհրդարանի ձևավորումը Օսմանյան կայսրությունում», Երևան, Լրաբեր, 2014թ., https://arar.sci.am/dlibra/publication/44182/edition/39633:
  6. Ն. Մարտիրոսյան, «Հողային հարցի լուծման ուղիներն ըստ օսմանյան Խորհրդարանի հայ պատգամավորների (1910–1912 թթ.)», Երևան, Պատմաբանասիրական հանդես, 2021թ., https://arar.sci.am/dlibra/publication/298044 
  7. Ն. Մարտիրոսյան, «Կիլիկիահայերի կոտորածի հարցը Օսմանյան խորհրդարանում», Երևան, Լրաբեր, 2017թ., https://arar.sci.am/dlibra/publication/44590/edition/40020
  8. Վահագն Տատրյան՝ ամերիկահայ ճանաչված գիտնական, իրավագետ,  պատմաբան, սոցիոլոգ, մաթեմատիկոս։ Սոցիոլոգիայի դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1970), ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (1995), ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ (1998)։ Հայոց Ցեղասպանության պատմաբան և Զորյան հաստատության Ցեղասպանության ուսումնասիրման գծով տնօրեն, https://www.sci.am/membersview.php?id=284&d=&l=&langid=1:
  9. Վահագն Տատրյանի հիմնական աշխատությունները վերաբերում են հայոց ցեղասպանության պատմությանը, համեմատական ցեղասպանագիտության հարցերին, ցեղասպանության իրավական, հոգեբանական տեսանկյունների վերլուծությանը, https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=14065873700
  10. «Ատանայի եղեռնը: Տեղեկագիր Յակոբ Պապիկեանի (Օսմանեան երեսփոխան Էտիրնէի)», հայացուց՝ Յակոբ Սարգիսեան, առաջաբ.՝ Ֆ.տը Փրէսանսէ, Հալէպ, 2009թ., http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=508442&query_desc=kw%2Cwrdl%3A%20հակոբ%20պապիկեան:
  11. The prevention act of the Armenian deputies of the Ottoman Parliament against the collapse of the Empire. The collapse of empires in the 20th century, new states and new identities. Armenian state Pedagogical University (Yerevan, Armenia), Faculty of History and social sciences. University of Lille (Lille, France), Center of studies in Civilization, Languages and Foreign Letters (CECILLE). Edited by Samvel Poghosyan, Garik Galstyan, Edgar Hovhannisyan, Yerevan 2020, p29-39.:
  12. N. Martirosyan, The Ashrafs In The Ottoman Parliament, Journal of Armenian studies, Yerevan, 2021, https://arar.sci.am/dlibra/publication/297567/edition/273107/content:
  13. Ն. Մարտիրոսյան, «Օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների դիրքորոշումը իտալա-թուրքական պատերազմի նկատմամբ», Բանբեր, Երևան, 2018թ., https://arar.sci.am/dlibra/publication/103319/edition/93976?language=hyw:
  14. Եղիկ Ճէրէճեան, «Մեծն Մուրատ (Համբարձում Պոյաճեան), Երևան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, 2016թ., https://artsakhlib.am/wp-content/uploads/2019/09/Արմեն-Կարապետյան-Եղիկ-Ճէրէճեան.-Մեծն-Մուրատ-Համբարձում-Պոյաճեան.pdf:


Հերմինե Օհանյան


Notices








On June 6 - 10, 2022 Institute of Applied Problems of Physics of the NAS RA, organize the 1st International Scientific and Technical School-Seminar "Acoustophysics" after academician A.R. Mkrtchyan

Within the framework of EU4Business "Innovative Tourism and Technology Development for Armenia" project, the German Corporation for International Cooperation (GIZ) together with "Scientific and Innovation Partnership Assistance Center" foundation (SIPAC) are announcing the start of the support round for potential Armenian applicants to develop their "Horizon Europe" proposals - the biggest EU framework programme for R&D and Innovation projects

Ս.թ. մայիսի 10-ին ժամը 14:00 ՀՀ ԳԱԱ նիստերի կլոր դահլիճում (Մարշալ Բաղրամյան պող. 24) տեղի կունենա ՌԳԱ ակադեմիկոս,Եվրոպական ակադեմիայի անդամ Անանիկով Վալենտին Պավելի «Ածխածնի հաշվեկշիռը և ածխածին չեզոք տեխնոլոգիաները ժամանակակից հետազոտություններում և մշակումներում (CO2 օգտահանումը, բնապահպանությունը, կենսապաշարները քիմիայում, էկոլոգիապես կայուն և կանաչ տեխնոլոգիաներ)» թեմայով գիտական զեկուցումը

Webinar on Technology transfer and innovations in Armenia, 10 May 2022

Information day on "EU programs supporting researchers’ mobility and career development" at NAS RA, 17 May, 2022

Международный инновационный центр нанотехнологий СНГ (МИЦНТ СНГ) при поддержке Межгосударственного фонда гуманитарного сотрудничества государств-участников СНГ (МФГС) и Объединенного института ядерных исследований (ОИЯИ) с 19 июня по 19 июля 2022 г. проводит очередную 15-ю Стажировку молодых ученых и специалистов из стран Содружества в Дубне (Россия)

On May 3, 2022, from 14:00 to 18:00, EU4Business "Innovative Tourism and Technology Development for Armenia" (ITTD) project, in collaboration with CIVITTA International and Scientific and Innovation Partnership Assistance Center, organizes an online "Horizon Europe Proposal Writing" training

ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիան, Համաշխարհային հայկական կոնգրեսը և Ռուսաստանի հայերի միությունը հայտարարում են «Լավագույն գիտական աշխատանք» մրցույթ երիտասարդ գիտնականների համար

Международный инновационный центр нанотехнологий СНГ (МИЦНТ СНГ) при поддержке Межгосударственного фонда гуманитарного сотрудничества государств - участников СНГ (МФГС) и Объединенного института ядерных исследований объявляет о проведении конкурса на соискание грантов на разработку проектов в рамках деятельности МИЦНТ СНГ в 2022 году

ՀՀ կառավարությունը հաստատել է 2022 թվականին իրականացվելիք գիտական և գիտատեխնիկական պետական նպատակային ծրագրերը

Support for potential Armenian applicants to develop their Horizon Europe proposals

ՀՀ գիտության և տեխնիկայի զարգացման 2020-2024թթ. գերակայության ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ

Publications in Press
18/05/2022

Դեղանյութ այրվածքների դեմ. հայ գիտնականների նոր առաջարկը
hy.armradio.am
18/05/2022

Միկրոդրամաշնորհային մրցույթի հայտարարություն
scs.am
18/05/2022

Քաղցկեղի բուժման համար դեղերի թիրախային առաքման համակարգ է մշակվում
1lurer.am
16/05/2022

Նոր միացություններ՝ էպիլեպսիայի և նևրոզների բուժման համար
1lurer.am
This site has been visited
6 148 646

times since 01.01.2005
National Academy of Sciences of the Republic of Armenia
NAS RA Logo (black, blue)
Top Website last updated on:  17:01, 19/05/2022 Top
General Page - About Academy - Divisions - Organizations - Members - Contact us - Structure - COVID-19
Presidium Members - Documents - Innovation Proposals - Publications - Funds - Conferences - Competitions
Photogallery - Videogallery - Web Resources - Other Academies - "Gitutyun" newspaper - "In the World of Science" Journal - Publications in Press
Notices - Anniversaries - Universities - News - Scientific Results - Diaspora Department presents - Young Scientist Tribune
Our Honored Figures - Announcements - Lindau Nobel Laureate Meeting - Sitemap
© Copyright 1998-2022 All Rights Reserved.
Website is created and supported by Academical Scientific Research Computer Network of Armenia (ASNET-AM)
For any suggestions write to webmaster {[ at ]} sci.am